Ruth
Asawa
1926-2013
Jaiotzeko izena Ruth Aiko Asawa. 1926ko urtarrilaren 24an jaio zen Norwalk-en, Kalifornian. Bere guraso japoniarrak Estatu Batuetara emigratu ziren eta Ruth bere sei anaiekin batera hazi zuten Estatuaren lurrak ziren baserri txiki batean, japoniar etorkinei ez baitzitzaien baimenik ematen lur propioak izateko. 2013ko abuztuaren 6an hil zen San Frantziskon. Txikitatik artea eta hezkuntza maite zituen.
16 urte zituela bigarren mundu gerraren ondorioz kontzentrazio-esparru batean sartu zuten. Han, japoniar-amerikar beste artista batzuekin batera, arte-klaseak hartu zituen, bere bokazioari bultzada emanez. Garai hartan Walt Disneyko zenbait karikaturisten ezagutu zituen, haiek ere atxilotuta baitzeuden.
Ruthek garai hura dena ilaran egitearekin lotzen du: janaria lortzeko, uraren zain egoteko —ia ezin edana, usain txarrekoa, irakitsi eta te bihurtu beharra—. Txikitatik artea eta hezkuntza maite zituen.
"The best ideas come unexpectedly from a conversation or a common activity like watering the garden."
Esparruan marrazten eta pintatzen eman zuen denbora. 1943an Gerra Birrlekatzeko Agintaritzaren txartela lortu zuen Wisconsinera bidaiatzeko, Milwaukeko Estatuko Irakasle Eskolako arte-magisteritza ikastera. Hala ere, diskriminazio arrazial baten ondorioz ezin izan zuen graduatu. Ikastetxeak aitzakia jarri zion esanez "gerraren oroitzapenak oraindik freskoak zirenez, zaila izango zela Ruthentzat eskola publiko batean lan egitea".
Ondoren, Black Mountain College-n ikasi zuen, John Deweyren filosofian oinarritutako arte-eskola esperimental ospetsuan:
— Eginez ikastea.
— Garrantzitsua ez da buruz ikastea, arazoak aurkitzea eta konpontzea baizik, teoria ulertzeko.
— Eskola bizitzaren parte izan behar da.
Ruthek kontatzen zuen eskola hartan ez zegoela irakasleak eta artistak bereizterik, denak diziplina ezberdinetako sortzaile aktiboak baitziren. Matematika, filosofia, musika eta dantza irakasgaiak zituen. Josef Albersek "ikusten" irakatsi zion eta marrazketaren ekonomia ulertzeko bidea eman zion; Buckminster Fuller (asmatzailea) eta Max Dehn (matematikaria) ere markatu zuten. Han garatu zuen bere estilo abstraktu, organiko eta bereizgarria.
Ikasketen bitartean Albert Lanier arkitektura ikaslearekin ezagutu zuen. 1949an ezkondu ziren eta sei seme-alaba izan zituzten.
Toluca, Mexiko
Ikasketen bitartean 1947an Tolucara (Mexiko) bidaiatzeko aukera izan zuen, eta bertako artisau batek alanbre-saskiak ehuntzen irakatsi zion. Teknika horrekin Ruth bere eskultura zintzilikari delika eta "anbiguoak" egiten hasi zen. Naturagatik inspiratua egon zen beti: landareen egitura, naturan agertzen diren spiralak, argiaren bidea intsektuen hegalen artetik, animaliek nola eraikitzen dituzten habia edo armiarmamokoek haien sareak.
Era berean, bere zirriborroak forma fisikoan emateko egiturak bobinatzen hasi zen. Material oso desberdinak erabiltzen zituen —kobrezko, letoi, burdina, altzairu, aluminio eta buztin alanbrea—, nahiz eta bere eskultura zintzilikari ezagunenak diren.
Bere lan asko nazioarteko museoetan erakutsi dira: San Frantziskoko SFMOMA, New Yorkeko MoMA, Bilboko Guggenheim Museoa eta Basileko Fondation Beyeler. 2020an Bilboko Guggenheimak Europako lehen museoa izateko ohorea lortu zuen bere lana modu retrospektiboan erakustearekin.
Ruth "iturrien neska" bezala ere ezaguna zen San Frantziskoko Andrea Waterfall dela-eta. Iturriak eztabaida sortarazi zuen: kritikoak "kitsch eta irudizkoegia" zeritzon. Ruthek erantzun zuen "arte publikoak guztientzat eskuragarria eta narratiboa izan behar duela". Azken urteak familia eta arteaz inguratuta eman zituen San Frantziskon, lupus batek energia fisikoa mugatzen bazion ere sormenari ez. Lore eta landareen akuareletan zentratu zen. 2013ko abuztuaren 6an hil zen, 87 urte zituela.
"The art is not something separate. It is a way of living."
Ruth Asawaren garaia
Ruth 1926an jaio zen eta urte batzuk geroago Bigarren Mundu Gerra piztu zen (1939-1945). Bere kausak anitzak ziren: Lehen Mundu Gerrako Versaillesco Tratatuaren gogorrak, Alemaniaren, Italiaren eta Japoniaren inbasioak, 20ko hamarkadako krisi ekonomikoa eta Japoniak Pearl Harbour itsas-basera egindako erasoa.
Gerra piztu zenean gobernuak japoniar-amerikarrak mehatxu zirela jo zuen. Japoniar jatorriko 120.000 pertsona inguru etxeetatik indarrez atera eta kontzentrazio-esparruetara eraman zituzten: kalkuluen arabera 40.000 haur ziren eta %62 estatubatuar hiritar ziren. Franklin D. Roosevelt presidenteak 1942ko otsailaren 19an 9066 Agindu Exekutiboa sinatu zuen. Esku artean eraman zezaketena baino ez zuten eramatera baimena.
Ruth eta bere familia lehenik Santa Anitako hipodromoan —zaldien estalpetatik etxeak bihurtutako tokian— eta ondoren Arkansasko Rohwer esparruan egon ziren, guztira 18 hilabetez. Han Disneyk ezagututako artistei esker marrazten hasi zen.
Bere aita, Umakichi Asawa, FBIk 1942ko otsailean atxilotu zuen. Ruthek ez zuen berriz ikusi 1948ra arte. Bere ahizpa Alice gerran zehar Japonian harrapatuta geratu zen.
Esparruan desagertu egiten ziren gizarte-mugak: aberatsak, pobreak, baserritarrak, artistak… denak toki berean bizi ziren. Horri esker Ruthek sakon konektatu zuen artearekin eta bera inspiratu zuten artistekin.